چگونه نقدپذیر شویم؟

نقد و انتقاد با توسعه یافتگی ارتباط محکم دارد؛ زیرا تنها راه رسیدن به توسعه، رفع و دفع نواقص و معایب است که در نقد و انتقاد بدان ها پی می بریم. فرهنگ نقد و انتقاد، فرهنگ مشارکت را دامن می زند؛ چون به همه مردم و به ویژه نخبگان فکری، حق اظهار نظر می دهد.

غرور

كبر و خودخواهی، جلوه‏های گوناگون دارد. یكی از این موارد غرور در مقابل نقد است. وقتی نقد، مایه كمال اندیشه و كار ماست، نقدپذیری كمك به این كمال و رشد است. از آن طرف، نقدناپذیری، نشانه نوعی غرور و تكبر و عامل در جا زدن در ورطه بدی ها و كاستی هاست. گاهی ناب‏ترین موعظه‏ها و تذكرها هم، وقتی به دل های متكبر می‏رسد، با عدم پذیرش مواجه می‏گردد و انسان را محروم می‏سازد. به تعبیر زیبای امیرالمومنین (ع): میان شما و پند، حجاب و پرده‏ای از غرور افكنده شده است (غرر الحکم، ص 314).به جای آراستن عیوب و كتمان زشتی ها و پرده‏پوشی بر نارسایی ها، باید آنها را گفت و شنید و در برطرف ساختنش كوشید. تذكر و نقد از همین جاست كه قیمت و ارزش می‏یابد و برای بعضی ها یادآوری یك وظیفه می‏شود و برای بعضی توجه به تذكرها و نقدها یك فضیلت اخلاقی به شمار می‏آید. در این بخش ابتدا به بررسی اهمیت نقد پرداخته و سپس راهکارهایی برای ایجاد روحیه نقدپذیری بیان می گردد:

اهمیت نقد

در یک خانواده، ممكن است رفتار هر یك از زن و شوهر نسبت به هم، ایرادهایی داشته باشد، یا برخورد پدر و مادر با فرزند كوچك یا جوانشان، غلط باشد. اگر كسی متذكر شد، باید مشفقانه بپذیرند و در اصلاح خویش بكوشند. اگر هر یك تلاش كنند تا عیب و اشكال را متوجه طرف مقابل سازند و خود را بی تقصیر قلمداد كنند، نارسایی ها و عیوب هرگز اصلاح نخواهد شد. اگر حسن‏ نظر و نیت دوستانه كسی برای ما ثابت بود، در پذیرفتن نقد و تذكر و پند او تردید نكنیم. به فرموده حضرت امیر(ع): محبوب‏ترین مردم در نظر تو، نصیحت كننده مشفق و خیرخواه باشد (غرر الحکم، ص 549).

دامنه انتقاد

پذیرش نقد و دیدگاه های اصلاحی دیگران، تنها به اندیشه و فكر، یا به عملكرد خارجی و معاشرت های ما منحصر نمی‏شود. در آثار ادبی و تولیدات شعر و قصه و اثر هنری نیز توجه به نقد دیگران، عامل رشد و بالندگی هنرمند و نویسنده و شاعر است، برعكس، بی‏توجهی به نقادی های منتقدان كار انسان را پیوسته ضعیف و معیوب نگه می‏دارد. هنرمندان نقدپذیر، سریع تر رشد می‏كنند. شاعران و نویسندگانی كه به نقد آثارشان توسط دیگران بها می‏دهند و از آن استقبال می‏كنند، علاقه خود را به كمال یافتن خلاقیت های ادبی خویش نشان می‏دهند.امام سجاد (ع) در ضمن بیان حقوق متقابلی كه افراد در جامعه نسبت به هم دارند از جمله به «حق نصیحتگر» بر گردن «نصیحت شنو» و وظیفه ناصح و متنصح اشاره فرموده است: حق نصیحت كننده (و ناقد و پنددهنده) آن است كه نسبت به او نرمش و انعطاف نشان دهی و به سخنش گوش فرا دهی، اگر حرفش بجا و درست بود، خدای متعال را سپاس بگویی و اگر تذكرش موافق با حق نبود، نپذیری ... .

ایجاد روحیه انتقادپذیری

مهم ترین کار برای ایجاد روحیه انتقادپذیری آن است که تفکری صحیح از آن داشته و از مزایایش باخبر باشیم. در ذیل به مهم ترین مزیت های انتقاد اشاره می گردد:

1. رشد علم: واضح است که توانایی فکری و علمی ما آدمیان محدود است. اگر در حوزه های نظری بر قوانین و نظریه های موجود هیچ گونه انتقادی وارد نیاید، بشریت در حوزه های علمی دچار رکود، خمود و درجازدگی می شود.2. ادای حق عقل: شکر عقل و حق این نعمت الهی آن است که بارور شود و از توان تمییز صواب از ناصواب آن بیشترین بهره برده شود. نگاه نقادانه به عالم و آدم و به علم و عمل داشتن، حق عقل است و ادا نکردن این حق، ظلم به این نعمت عظیمی است که به ما آدمیان اعطا شده است. قرآن کر یم در سوره انفال آیه 22، کسی را که از عقل بهره نگیرد، در زمره بدترین جنبنده ها و موجودات نزد خداوند معرفی می کند.3. تصحیح نظر و عمل: اگر آدمیان بخواهند که با دقت و بدون دخالت داشتن آرمان ها، آرزوها و نفسانیات، نظریه پردازی یا عمل کنند، احتمال لغزش و خطا دارند؛ چون امکاناتشان محدود است و فقط به بعضی از وجوه یک موضوع می توانند توجه کنند و اینجاست که فرد یا افرادی باید این نواقص را برشمارند و بگویند تا به دیدگاه دقیق تر و به عملکردی مطلوب تر برسند. یوسف پیامبر (ع)پس از گذراندن آزمون های سخت و سربلندی در آن آزمون ها می گوید: و ما ابری نفسی ان النفس لاماره بالسوء الا ما رحم ربی ان ربی غفور رحیم؛ و من خودستایی نکرده و نفس خویش را از عیب و تقصیر مبرا نمی دانم؛ زیرا نفس اماره انسان را به کارهای زشت و ناروا سخت وامی دارد؛ جز آنکه خداوند به لطف خاص خود، آدمی را نگهدارد که خدای من بسیار آمرزنده و مهربان است.دینداران که دغدغه مسئولیت های آن جهانی داشته و می خواهند با افعال و باورهای سالم تر به استقبال روزی بروند که مال و فرزندان در آنجا سودی نداشته و قلب سالم می طلبند، باید بیشتر از دیگران از نقد و انتقاد استقبال کنند. 4. رفع نسیان و غفلت: یکی از دلایلی که انسان ها باید از نقد و انتقاد دفاع کنند و آن را به عنوان یک ارزش فرهنگی و اجتماعی درآورند، آن است که ما آدمیان در معرض نسیان و غفلت هستیم، در موارد بسیاری از مسئولیت هایی که داریم، غفلت می کنیم. غفلت، فراموشی است؛ از این رو به انسان غافل بایدتذکر داد. در این زمینه، شیوه تربیتی سقراط که معتقد بود آدمیان جاهل نیستند، بلکه غافل اند و از این رو نیاز به تذکر دارند، قابل توجه و توصیه است. در این نگاه، نقد و انتقاد در اصل تذکری است به کسی که از مسئولیت ها، شرایط، موقعیت و غایات خود فاصله گرفته تا به خود آید و به مسیر اصلی بازگردد؛ در نتیجه چنین آدمی باید سپاسگزار باشد که دیگری در حق او لطف کرده و با نقد عملش، او را به خود آورده است.5. آفت زدایی از بیرون: ذهن انسان امروزی در معرض طوفانی از اخبار، گزارش ها و اطلاعات است. اطلاعاتی که نه تنها امکان تفکر را از انسانی که در معرض این طوفان است، می گیرد، بلکه حتی اجازه پرسش را به انسان نمی دهد. در نتیجه باید زمینه نقد و انتقاد، پرسش، گفت وگو و مباحثه را در جوامع پدید آوریم و جریان پرسش، انتقال اندیشه ها و نقد و انتقاد را به عنوان یک اصل، که به ما هویت می بخشد و در برابر دیگران هویت ما را تقویت می کند، گسترش دهیم.

فواید انتقاد

فواید نقد را می توان از نکات یاد شده نیز فراتر برد و گفت:نقد و اصلاح پیوند وثیق دارند؛ زیرا در اصلاح با حسن دیدن برخی از مبانی و عملکردها، به دنبال طرح نقایص و رفع معایب از مواردی هستند که مشکل دارند؛ از این رو اصلاح طلبی در مقابل محافظه کاری (که اهتمام آن، طرح محاسن است) و انقلاب (که اهتمام آن، در طرح معایب نظام موجود است) قرار می گیرد.نقد و انتقاد با توسعه یافتگی ارتباط محکم دارد؛ زیرا تنها راه رسیدن به توسعه، رفع و دفع نواقص و معایب است که در نقد و انتقاد بدان ها پی می بریم. فرهنگ نقد و انتقاد، فرهنگ مشارکت را دامن می زند؛ چون به همه مردم و به ویژه نخبگان فکری، حق اظهارنظر می دهد.نقد و انتقاد بر اخلاق آثار عمیق دارد؛ زیرا به جای اینکه افراد را به سوی دورویی و تظاهر بکشاند، به سمت شجاعت، صراحت و شفافیت می برد و چنین جامعه ای از جهت اخلاقی در استانداردهای بسیار بالا قرار می گیرد.نقد از جهت سیاسی، مردم سالاری و نظارت از پایین را تقویت می کند و از جهت اجتماعی، از جمله زیرساخت های جامعه مدنی است. نقد راه رشد افراد فرصت طلب را می بندد؛ زیرا معایب آنها را برملا می کند؛ و از این رو به شایسته سالاری دامن می زند. اگر در جامعه ای مسئولان در معرض نقد و انتقاد مردم در همه ابعاد باشند و نقدپذیران نیز از انتقادات آنها استقبال کنند و به رفع نواقص خود بپردازند، این تعامل دوسویه مردم و دولتمردان، ضریب امنیت ملی، اجتماعی، شهرونی نیز بالا می برد.

نتیجه

نقد و نقدپذیری یکی از عوامل مهم در رشد انسان ها و جوامع بوده است. برای آنکه فرد، روحیه نقدپذیری را در خود تقویت نماید باید دیدی صحیح نسبت به مساله داشته باشد و بداند نقد سبب رشد علم، ادای حق عقل، تصحیح نظر و عمل، رفع نسیان و غفلت و آفت زدایی از بیرون می گردد. انسان باید از فواید نقد آگاهی کامل داشته و از ارتباط نقد با اصلاح، اخلاق، توسعه یافتگی، سیاست و اجتماع مطمئن باشد.

منبع: آرمان