تناقض نقدینگی با رکود و تورم

براساس آخرین آمارها، نقدینگی در سال 1392، معادل 9/ 25 درصد، در سال 1393 به میزان 3/ 22 درصد، در 12ماه منتهي به آذرماه سال جاری، 6/ 24 درصد و در هفته منتهي به 17 دی ماه امسال در مقايسه با هفته مشابه سال قبل 2/ 27 درصد رشد کرده است. این روند به دور از هر رویکرد جهت داری و صرفا با استناد به مطالعات حرفه ای، نشان دهنده رشد بالای حجم نقدینگی است.

انتظار می رفت در شرایطی که اقتصاد ایران در وضعیت رکودی قرار دارد، این رشد نقدینگی بالا بتواند با تحریک تقاضا به کاهش عمق رکود کمک کند. اما شواهد تجربی و مشاهده ای کاملا خلاف این را نشان داده است. همچنین در شرایطی که اقتصاد ایران در شرایط رونق و رشد اقتصادی قرار ندارد، انتظار بر این است که رشد بالای نقدینگی محرک تورم باشد، اما در این خصوص هم وضعیت کشور خلاف تصور اولیه است؛ نه تنها اثری از وضعیت تورمی مشاهده نمی شود، بلکه تورم رو به تک رقمی شدن رفته است. سوال اینجاست که چرا رشد نقدینگی که در ادبیات متعارف اقتصادی مهم ترین عامل ایجاد فشار تقاضاست، نتوانسته تحرکی در طرف تقاضا ایجاد کند تا از قِبل آن اقتصاد ایران ولو با هزینه تورم، شاهد خروج از رکود فعلی باشد؟ راز بی تاثیری رشد نقدینگی بر رونق و تورم در چیست؟ آیا باید در صحت مبانی نظری تردید کرد، یا در کاربرد نظریه در محیط اقتصاد ایران؟

کلید فهم تناقض فوق تامل در مفهوم مغفول «سرعت گردش پول» است. آنچه وضعیت طرف تقاضای اقتصاد را تعیین می کند، تنها میزان نقدینگی و رشد آن نیست، بلکه باید سرعت گردش پول را نیز به آن افزود. سرعت گردش درآمدی پول بیانگر آن است که یک واحد مشخص از پول چند بار در سال بین عاملان اقتصادی گردش کرده و برای آنها ایجاد درآمد می کند. به عنوان مثال اگر 200 واحد پول در طول یک سال 5 بار گردش داشته باشد، از حیث تقاضاآفرینی مشابه آن است که 1000 واحد پول تنها یک بار گردش کند. با این حساب علت بی تاثیر بودن رشد نسبتا بالای نقدینگی بر ایجاد رونق و افزایش تورم را باید در کاهش سرعت گردش پول جست وجو کرد. این موضوع دقیقا توضیح دهنده تناقض رشد نقدینگی بالا و کمبود منابع بانکی نیز هست؛ زیرا سرعت پایین گردش پول، به معنای ناتوانی بنگاه ها در کسب درآمد و بازپرداخت تسهیلات بانکی است که این خود امکان اعطای تسهیلات جدید (گردش بیشتر پول) را از سیستم بانکی سلب می کند. به نظر می رسد بدهی های سنگین دولت و کاهش درآمد نفت، وضعیت خاص بانک ها به دلیل چالش های ترازنامه ای در کنار وجود انتظارات مثبت از آینده و تعویق تصمیمات اقتصادی از عوامل توضیح دهنده افت سرعت گردش پول در کشور است. با این حساب رونق آفرینی در اقتصاد بیش از آنکه نیازمند رشد نقدینگی باشد، در گرو رفع عوامل کاهنده سرعت گردش پول است.